Վերջին օրերին մեծ ուշադրություն է գրավել Խորեն Լևոնյանի շուրջ ստեղծված պատմությունը։ Թեման վաղուց արդեն դուրս է եկել սովորական աշխատանքային քննարկման շրջանակներից, որովհետև շատերի համար այստեղ խոսքը միայն մեկ նախագծի կամ մեկ դերասանի մասնակցության մասին չէ։ Այս պատմությունը բացել է ավելի խոր մի հարց՝ ինչքանով է մարդը պատրաստ պահել իր ներքին չափանիշը, երբ խոսքը վերաբերում է մշակույթին, հիշողությանը և հանրային պատասխանատվությանը։
Խորեն Լևոնյանը տարիների ընթացքում շատերի աչքում ձևավորվել է ոչ միայն որպես դերասան, այլ նաև որպես չափավոր ու կշռադատված ներկայություն։ Նրա անունը հաճախ կապվում է խոսքի մշակույթի, զսպվածության և գրական լեզվի նկատմամբ հարգանքի հետ։ Հենց այդ պատճառով էլ տեղեկությունը, թե նա հրաժարվել է մասնակցել մի նյութի, որտեղ կարող էր իրեն անհամաձայնելի թվացող վերաբերմունք դրսևորվել գուսանական ու աշուղական աշխարհի հանդեպ, շատերի մոտ ընդունվեց ոչ թե որպես սովորական տարաձայնություն, այլ որպես սկզբունքային քայլ։
Երբ մարդը ասում է «ոչ», դա միշտ չէ, որ դիմադրություն է․ երբեմն դա պարզապես իր ներսում պահած արժեքների պաշտպանությունն է։
Կյանքում կան պահեր, երբ որոշումը պետք է կայացնել արագ, բայց դրա հետևանքները երկար են զգացվում։ Արվեստագետը հաճախ կանգնում է ընտրության առաջ՝ ընդունել առաջարկը, թե՞ մնալ հավատարիմ իր համոզմունքին։ Այդ պահին կարևոր է ոչ միայն մասնագիտական հմտությունը, այլև բարոյական հենքը։ Դերասանը մեքենա չէ, որը պարզապես կրկնում է իրեն տրված տեքստը։ Նա նաև պատասխանատվություն է կրում այն բանի համար, թե ինչ է ներկայացնում հանրությանը։
Ահա թե ինչու նման դեպքերում մերժումը կարող է խոսել ավելի բարձր, քան համաձայնությունը։ Համաձայնվելը երբեմն հեշտ ճանապարհ է՝ առանց լարվածության, առանց քննարկումների, առանց կորուստների։ Բայց հրաժարվելը պահանջում է ներքին ուժ, քանի որ դրա դիմաց կարող են հայտնվել քննադատություն, անհասկացողություն կամ նույնիսկ մասնագիտական դժվարություններ։ Այնուամենայնիվ, հենց այդ պահին է երևում մարդու իրական դիրքը։
- Արվեստագետի արժեքը չափվում է ոչ միայն կատարողականությամբ, այլև սկզբունքայնությամբ։
- Մշակութային ժառանգությունը կարելի է վերաիմաստավորել, բայց ոչ նվաստացնել։
- Հումորն արժեքավոր է, երբ այն ջերմացնում է, ոչ թե վիրավորում։
Գուսաններն ու աշուղները հայկական մշակույթի մեջ պարզապես պատմական անուններ չեն։ Նրանք ազգային հիշողության կրողներ են, ովքեր իրենց երգերով փոխանցել են սիրո, ցավի, կարոտի և արժանապատվության լեզուն։ Նրանց արվեստը միայն երաժշտություն չէ․ դա ժողովրդի հոգևոր կենսագրության մի մասն է։ Այդ պատճառով դրանց հանդեպ մակերեսային կամ ծաղրական մոտեցումը շատերի համար բնականորեն ընկալվում է որպես զգայուն սահման անցնել։
Հումորի և ծաղրի միջև տարբերությունը միշտ էլ նուրբ է։ Հումորը կարող է մարդկանց մոտեցնել, թեթևացնել մթնոլորտը և ստեղծել ջերմություն։ Ծաղրը, հակառակը, հաճախ փոքրացնում է այն, ինչ տարիներով արժեք է կուտակել։ Երբ խոսքը ազգային մշակույթի մասին է, այդ սահմանը հատկապես կարևոր է պահպանել։ Եթե ամեն ինչ դարձնենք կատակ, կարող ենք աննկատ կորցնել այն հարգանքը, որը կապում է մեզ մեր արմատների հետ։
Մշակույթը զարգանում է ազատության մեջ, բայց ազատությունը չի նշանակում անզգուշություն կամ կոպտություն։
Շատերը հենց այս տեսանկյունից գնահատեցին Խորեն Լևոնյանի քայլը՝ որպես չափի և արժանապատվության պահպանում։ Սա ոչ թե աղմկոտ հակադարձում էր, այլ լուռ, բայց հստակ ուղերձ՝ կան բաներ, որոնց հետ մարդը չի ուզում նույնանալ։ Այդպիսի դիրքորոշումը հատկապես կարևոր է ժամանակակից միջավայրում, որտեղ հաճախ գերակշռում են արագ արդյունքը, տեսանելիությունը և հեշտ հաջողության գայթակղությունը։
Ի վերջո, այս պատմությունը հիշեցնում է մի պարզ, բայց կարևոր բան․ հասարակությունը ձևավորվում է ոչ միայն խոսքերով, այլ նաև այն մարդկանց օրինակով, որոնք կարողանում են պաշտպանել իրենց համոզմունքները։ Երբ արվեստագետը պահպանում է իր ներքին չափանիշը, նա պաշտպանում է նաև իր մասնագիտության հեղինակությունը։ Իսկ հանրությունը նման օրինակներից սովորում է, որ ամեն ինչ չի կարելի վերածել կատակների, և ոչ ամեն առաջարկ է արժանի ընդունվելու։
Խորեն Լևոնյանի շուրջ ստեղծված քննարկումը, անկախ տարբեր կարծիքներից, վերածվել է արժանապատվության, մշակութային հիշողության և անձնական ընտրության մասին խոսակցության։ Եվ հենց այստեղ է պատմության գլխավոր իմաստը․ երբ մարդը հավատարիմ է մնում իր արժեքներին, նրա քայլը դառնում է ոչ միայն անձնական որոշում, այլև հանրային ուղերձ։
